CONTRIBUCIÓN TOPONÍMICA AL CATÁLOGU DE CAVIDAES DEL MACIZU PENAUBINA (FASTERA NORTE)

 

 

Xesús Fernando Manteca

Xosé Lluis del Río

Grupu d’Espeleoloxía Gorfolí – Asturies

 

Entamu.

 

Ye bien sabío que cualisquier comunidá humana qu'escueye un territoriu pal so asitamientu, divídelu y sepártalu d'acordies col usu que d'elli tenga que facer al empar que va nomando ca espaciu acutáu. Estos nomes enxamás los determina el caprichu; correspuéndense, les más de les vegaes, coles carauterístiques xeográfiques del llugar, o tamién col nome o nomatu de quien lu esplote o habite en propiedá. Los estudios so la toponimia d'Asturies entamaos ya per  Xovellanos, siguíos na cabera metada d'esta dómina dan bona cuenta d’ello. Al empar deteuten un fenómenu frecuente equí y n'otres árees con dalgún rexistru llingüísticu diferenciáu del castellán: nun se da la correspondencia esperada ente los usos orales y lo que se reflexa nos catastros, nomenclátor, mapes y otros documentos alministrativos nos que s'intenta tracamundiar el topónimu al castellán, privándolu en munches ocasiones del conteníu sinificativu que tienen tolos topónimos; desvirtuando, otres vegaes, el so valor hestóricu, xeográficu y afeutivu.

 

Pero si la toponimia mayor ta tapecía y camudada nes mentes de la xente por mor d'una  castellanización impuesta, nun ye asina cola toponimia menor, que ta formada polos nomes y nomatos de los llugares separtaos de les zones d’habitamientu.

 

Ye equí onde alcontramos entá los nomes ñidios comu dalgún día taben espardíos per toa Asturies. Nel casu concretu'l Macizu de Pena Ubina, consérvanse entá gran bayura de llugares de los que tovía hai alcordanza del so nome; magar que dalgunos mapes faen un enriedamientu xabaz  al amestar un garapiellu de nomes "castellanizaos" con nomatos d'orixen asturoriental. Recuperar y  caltener les formes tradicionales na toponimia asturiana, los sos nomes propios, ye un xestu de respetu pa cola hestoria humana y cultural d'Asturies. Pero tamién ye nel casu de nueso (la espeleoloxía) una necesidá. Los espeleólogos somos unos "atropadores" de datos y nún proyeutu de la importancia'l Catálogu de Cavidaes d'Asturies tamién tien el so sitiu la toponimia. Si de verdá naguamos per ser lo más oxetivos y fieles a la realidá, entós habrá d'entamase pelos mesmos nomes de los llugares u se desendolquen les nueses esploraciones. Y  entamar esa xera ye namái lo que se quier facer con esti trabayu. Un llabor más fondero tendría necesidá d'una investigación llingüística y asitiase nuna unidá d'estudiu más pequeña, como ye la parroquia.

 

A.- NOMES DE LLUGAR XENERICOS.

 

Nesta primera riestra topónimos, alcontrámosnos con dellos nomes referíos de forma xenérica a dalgún llugar con unes carauterístiques perdefiníes. Asina, tenemos:

 

1.- Canal: Tarrén quebráu y pindiu. Esti términu desplícase sigún García Arias, dende'l llatín  CANALEM  (canalis - is).

 

2.- Col.láu, col.lá: Pasu que dixebra dos vertientes o llanín nuna cuesta. Del llatín COLLUM LATUM.

 

3.- Cuitu: Pedratu o monte pedregosu que destaca onde ta. Tiénense dubies so'l orixen desti términu. Pa Pidal y Piel ye una palabra d'orixe célticu. Carnoy considérala protoindoeuropea. Nun falta quien la desplica dende'l llatín (G. de Diego). Corominas piensa que ye d'orixe prerromanu, o una creación espresiva. Y Hubschmid y Llorente  albidren que l'orixe d’esta palabra  pue ser hispanu-caucásicu.

 

4.- Pena: Montaña caliar y grande que destaca de les otres. Del llatín PINNAM.

 

5.- Picu:  Puntu más altu d'una elevación o un monte. Del célticu BECCUS, según García Arias.

 

6.- Veiga: Esti términu desplícase dende'l prerromanu *(I)BAIKA y con elli el falante refiérese a camperes llanes tean o non rellacionaes col agua.

 

 

B.- DELLOS TOPONIMOS DE LA FASTERA NORTE'L MACIZU PENAUBINA.

 

1.- Baxu Ruea:

 

2.- Beiforcu:  Cumal de cuarcita de 1.839 m.s.n.m., que fai llende de la Veiga Socel.lares pel NO.

 

3.- Braña Muriel.los:  Ruines de l'antiga braña onde poblaba la xente de Muriel.los, pueblu averáu a Bárzana. El primer términu d’esti topónimu, "Braña" noma n'asturiano a los  pastos altos de montaña pal  ganáu nel branu; desplícase dende'l llatín  VERANEA, "pastos de branu". El segundu términu, "Muriel.los",  quiciavis tea emparentáu cola raíz prerromana MOR(R),  que pasó a sinificar "montón de piedres";  el términu presenta vocal inicial cerrá -u-quiciás pela causa'l grupu [ri]. El sufixu'l topónimu parez un continuador del llatín -ella -iella.

 

4.- Braña Nueva:

 

5.- Buxalve: Braña güei abandonada perimportante nel so tiempu. Ta na faldera de Pena Ruea. El topónimu quiciás toviere que ver con "bustiu", "bustu": llugar altu habitáu.

 

6.- Campa Gaspar:

 

7.- Campa la Cigacha: Campera al llau'l Cuitu Pachón.

 

8.- Campa L.larga:

 

9.- Campu Faya: Cumal de 1.958 m.s.n.m. que da vista al valle Ricao.

 

10.- Canal Cimeru:

 

11.- Canal Fonderu:

 

12.- Cantu los Tuérganos:

 

13.- Col.lá de Cuanas Albas: Collada  ente'l  Beiforcu  y Rebol.losas. El so altor ye de 1.779 m.s.n.m.

 

14.- Col.lá la Espriel.la:

 

15.- Col.lá L.lingleo: Gran colláu que dixebra'l Ríu L.lindes del Ríu Ricao.

 

16.- Col.láu de la Moyonera: L'asturianu "Moyón",  fai referencia a la siñal de piedra o maera que dixebra un tarrén. Quiciabes el topónimu toviere que ver col apelativu, referíu a un llugar con abondos moyones.

 

17.- Col.láu'l Robezu:

 

18.- Col.láu Socel.lares: Colláu de 1.857 m.s.n.m., ente la Pena Mel.luque y el Rebol.losas.

 

19.- Cuesta Agria:

 

 

20.- Cueva'l Mel.luque:

 

21.- Cuitu Pachón:  Altu de  1.685 m.s.n.m.  que  remana tol valle Ricao.

 

22.- Deiforcu:

 

23.- El Bogón:  Fonte de  La Trelda onde  sal l'agua que desapaez en Los Tol.los. Ye probatible qu'esti topónimu refiérase al sitiu u facíen la "bogada" (Bogón=Bogáu=Bogada).

 

24.- El Cumal:

 

25.- El Cholu:

 

26.- El L.laseiru:

 

27.- El Nacimientu:

 

28.- El Tambarón: Probatiblemente, nomen asina a un prau voláu na peña so Las Infiestas.

 

29.- El Vegón:

 

30.- Endelacueva: Llugar del camín que xube dende Parada al L.laseiru, averáu a la Cueva las Infiestas. Pudiere desplicase esti topónimu dende'l alverviu asturianu de llugar "Ende"  (cast. "ahí").  "Cueva" vien del  llatín vulgar  *COUAM,  términu col que'l falante refierse a grandes furacos nel tarrén, o a otros más pequeños.

 

31.- Fuechos de Colines:

 

32.- Fuechu L.longu: Tamién se recueye comu Fuexu L.longu. Pa García Arias, los topónimos tipu "Fuexu", sedríen a desplicase dende'l llatín FOSSAM; anque nos alcontraríemos con un problema nel casu de  topónimos tipu "Fueyu", magar que siendo equivalentes a los primeros, nun surdieron de -ss-. Ello ye lo que fai camentar al autor que, a lo meyor, ente los topónimos del tipu "Fuexu",  seyan les que seyan les sos variantes y derivaos, habría que ver xuntura d'elementos xenéticamente dixebraos, comu podríen ser FOSSAM, FOUEAM y, quiciavis *FODIAM, en rellación a FODIARE.

 

33.- Güertu'l Diablu:  Fuexu pergrande  y fondu de parés verticales, colgau sol L.laseiru.

 

34.- L'Ablanosa: Cabaña asitiada penriba Las Infiestas. Ye de suponer qu'haiga bayura d'ablanares.

 

35.- L'Arca: Esti topónimu sedría a desplicase dende'l llatín ARCAM; xeneralmente, ye una aplicación metafórica anque, delles vegaes "arca" refiérese a llugares de vieyos enterramientos megalíticos.

 

36.- La Cigacha:

 

37.- La Cardosina:

 

38.- La L.lastra: Paré llisa y entornada, averada al Trabe Rolamuela. Una "llastra" ye una piedra lisa y plana. Pa Corominas l'orixen desta pallabra ye inciertu quiciabes prerromanu y, al meyor, traxéronla d'Italia  los canteros que facíen ilesies na Edá Media. Pa Hubschmid, taría en ralación col vascu "arlasta": Llosa formada ñaturalmente.

 

 

39.- La Maserona (o Veiga Caba):  Fuexu baxu'l  Picu sol Prau la Siel.la.  Tien unos 200 m. de llargor y casi 100 d'anchor. "Maserona" ye un aumentativu de "masera". "Caba" ye caún de los furacos u se sofiten  los trabes del teyáu.

 

40.- La Moyonera: Quiciabes esti topónimu seya a desplicase como se vió nel númberu 7.

 

41.- La Trelda:  Llamarga pergrande qu'ocupa casi tol L.laseiru con abonda folla blandia. L'apelativu  asturianu "Trelda" sirve pa nomar el barru, la folla;  tamién tien un segundu sinificáu: una variedá de papilonácea que s'emplega  pa  cebar el ganáu.

 

42.- Las Infiestas:  Mayáu con tres cabañes en pie y dos tiraes, asitiáu nun llugar perpindiu. Esti topónimu desplícase, les más de les vegaes, dende'l llatín INFESTUM (tarrén pundiu); en xeneral los pueblos asina nomaos tan asitiaos en cuestes.

 

43.- La Rebel.lar:

 

44.- La Rebel.lera: Fontanal de Las Infiestas.

 

45.- La Veiga: Praón penriba Buxalve.

 

46.- Los Navariegos:

 

47.- Los Tol.los:  Fondigonaes húmides al pie'l Cuitu Pachón. L'apelativu asturianu "Tollu",  noma una fondigonada húmeda y llamargosa.

 

48.- L.laseiru: Con esti nome llámase tantu a la peña en xeneral (d'otres vegaes tengo oyíu solamente La Pena), comu al puertu que ta alredor de La Trelda. L.laseiru= ¿Latus,-a,-um?.

 

49.- Muezca la Capil.la: Según García Arias l'asturianu "Moscar", "dar un mordiscu",  "poner una  muezca"  taría aniciáu nel llatín v. *MOSSICARE < MORSICARE,  "mordiscar" con bona parentela pente les llingües romániques; asina, podríen entendese lo mesmu'l  apelativu citáu como la so variante "Mozcar" y los deverbales "Muezca", "Muesca" colos derivaos del tipu "Mozqueta".

 

50.- Muezca la Cigacha:

 

51.- Pena L'Arca: Peña de 2.082 m.s.n.m. Ye probatible qu'averáu a esti llugar haiga dalgún megalitu. El ríu La Foz, ya na Babia, arrodia un llugar (El Vidrial), onde paez haber un castru.

 

52.- Pena'l Cuervu:

 

53.- Pena'l Robezu:

 

54.- Pena Mel.luque: Cumal de 2.046 m.s.n.m.

 

55.- Pena Redonda:

 

56.- Pena Ruea: Tamién se conoz esta montaña  col nome de  Picu Ruea.

 

57.- Pena Socel.lares:  Pena que remana la Veiga Socel.lares. Nos mapes y planos asoleyaos, vien nomada comu "Picu'l Güertu'l  Diablu Norte". Tien un altura de 2.100 m.s.n.m.

 

58.- Pena sol Tambarón: Peña de 2.000 m.s.n.m., ente el Picu sol Prau la Siel.la y el Campu Faya.

 

 

59.- Penón Amenu: Cume de 2.012 m.s.n.m. N'asturianu el verbu "amenar" desina l'aición de tirar d'una cuerda,  pero tamién de da-yos voces al ganao. Per otru llau, "amenudar" ye facer una cosa perpequeña.

 

60.- Penón de Ventana:

 

61.- Picu'l Güertu'l Diablu: Cumal de 2.140 m.s.n.m., asitiáu sol Güertu'l Diablu. "Güertu" desplícase dende'l llatín HORTAM.

 

62.- Picu sol Prau la Siel.la: Picu de 1.993 m.s.n.m., asitiau al N. del Penón Amenu.

 

63.- Pozu la Chalga: Cabaña averá al ríu L.lamasalgá. Toma el so nome d'un pozu'l ríu. "Pozu" desplícase dende'l llatín PUTEUM. L'asturianu "Chalga" noma a daqué cosa que s'atopa y ye pervaliosa: un tesoru, una ayalga.

 

64.- Pozu los Salgueiros:  Pozu d'agua perfondu na metá de La Trelda, arrodiáu d'abondos salgueros.

 

65 .-Prau Menés: Prau volau so la Val.lina'l Corru.

 

66.- Puertu Agüeria: Los topónimos tipu  "Agüeria"  preséntanse comu continuadores del llatín AQUAM, AQUARIAM, d'usu apelativu n'asturiano,  frecuente nos nomes de llugar.

 

67.- Ranchón: Cume de 2.162 m.s.n.m., la más alta de la rodiada.

 

68.- Rebol.losas: Cumal de 1.927 m.s.n.m. que zarra la Veiga Socel.lares pel S. El so nome pue debese a tar les sos falderes semaes de "rebol.las": cotolles.

 

69.- Regatu Ruxidoriu:  Regatu que baxa de Pena Ruea y pasa per Buxalve. El so nome fai camentar qu'ha de "ruxir", meter bien de roídu cuandu baxa con agua enforma.

 

70.- Ríu L.lamasalgá: Ríu que ñaz na  Campa la Cigacha y fai, al amestase con otros regatos, el Ríu Ricao. Los nomes de llugar del tipu  "l.lama", sedríen desplicables según García Arias dende'l llatín LAMAM, FLAMMAM, LAMINAM, tres pallabres que lleven a un mesmu resultáu;  pue que pa torgar los posibles tracamundios  etimolóxicos  ente elles apaecieren delles incrementaciones o amestaúres con otres pallabres.

 

71.- Rolamuela: Canalizu perpindiu asitiau ente'l  Picu'l Güertu'l Diablu (2.140 m.s.n.m.), y el Ranchón (2.162 m.s.n.m.).

 

72.- Santumil.lanu:

 

73.- Sienda'l Buracu: Camín de cazadores que xube pela peña dende Las Infiestas fasta la Pena'l Tambarón. Pasa a la vera d'un cuevón.

 

74.- Sierros Negros:

 

75.- Torbaniel.lu:

 

76.- Trabe Rolamuela: Trabe no fondero'l Canalón de Rolamuela. La pallabra asturiana  "trabe" noma un llugar u hai abondos "trabes", argayos de ñeve, o que ye afayaízu pa que los haiga.

 

77.- Val.le Baxu: Circu cimeru de la Val.lina'l Corru.

 

78.- Val.lina'l Corru: Canalizu de la cara norte'l Campu Faya.

 

79.- Veiga'l Bustiu: Prau voláu so la Val.lina'l Corru.

 

80.- Veiga'l Robezu:

 

81.- Veiga'l Canchal:

 

82.- Veiga'l Retuertu:

 

83.- Veiga los Pozos: Llugar de pastos de cabres y oveyes formáu per cuatro grandes fuexos.

 

84.- Veiga Caba (o La Maserona):

 

85.- Veiga Socel.lares:  Llugar de pastos qu'ocupa un gran fuexu. Tien abondes ruines de cabañes. L'asturiano "cellera", "celleru" noma a un zarráu pa meter les cabres y oveyes, y tamién a un güertu bien cucháu; (otres acepciones son les de graneru o habitación usá pa dormir).

 

 

BIBLIOGRAFIA:

 

- Fano Herrero, Covadonga. (1988). "Toponimia de San Xuan de Fano"; en LLETRES ASTURIANES, 30. Uviéu.

 

- García Arias, Xosé Lluis.(1987). "De Toponimia Tebergana (IX): La metáfora ya'l símil"; en LLETRES ASTURIANES. 26. Uviéu.

 

- García Arias, Xosé Lluis.(1988). "De Toponimia Tebergana (X): Hidrotoponimia";  en LLETRES ASTURIANES, 30. Uviéu.

 

- García Arias, Xosé Lluis.(1989). "De Toponimia Tebergana (XII): Les cavidaes, les depresiones y lo llano"; en LLETRES ASTURIANES, 34. Uviéu.

 

- García Arias, Xosé Lluis.(1991). "De Toponimia Tebergana (XIV): Les elevaciones";  en LLETRES ASTURIANES, 41. Uviéu.

 

- García Arias, Xosé Lluis. (1977).  "Pueblos asturianos. El porqué de sus nombres". Ediciones Ayalga, Salinas.

 

 

CARTOGRAFIA:

    

Consejo Regional de Asturias. Consejería de Ordenación del Territorio, Obras Públicas, Urbanismo y  Medio Ambiente. Servicio de Planeamiento y  Normativa. (1986). "La Plaza 77 3-3". E: 1.10.000. Uviéu-Oviedo.

 

Federación Española de Montañismo. "Mapa del Macizo de Ubiña". Edición en homenaje a la memoria de D. José Ramón Lueje. (1982). E: 1.50.000. Madrid.